HISTORIA MIASTA

1  lipca 1348 roku król Kazimierz Wielki wystawił w Krakowie dokument lokacji miasta Piwniczna Szyja.  W 2008 roku (660-lecie miasta) mieszkańcy Piwnicznej mogli zobaczyć  jego oryginalny wygląd i formę.  Bowiem wcześniej przechowywany był przez wójta dziedzicznego, potem zaginął w niewyjaśnionych okolicznościach. Oryginalny dokument zastępowała XVIII wieczna kopia. Panowało przekonanie, iż oryginalny dokument lokacji Piwnicznej spłonął w XVII wieku.  Jednak  „pozyskanie” go przez „kolekcjonerów pamiątek z przeszłości” przyczyniło się do jego ocalenia.

Dokument lokacji jest najważniejszym aktem, pozwalającym bardzo szczegółowo wniknąć w warunki i świat, w jakim nowo przybyli osadnicy musieli żyć.  Jak zorganizowana była osada, w oparciu o jakie elementy ustrojowe i ekonomiczne.

 Prawo lokacji i organizacji życia gospodarczego nad Popradem otrzymał, od polskiego monarchy, Hanko z Sącza. Był to człowiek o niebywałym talencie organizacyjnym, wizjoner, który przewidział rozwój tego miejsca i bezpośrednio się do tego przyczynił. Nadał mu nazwę Piwniczna Szyja od rzeki zakręconej niczym łabędzia szyja nad którą ulokowane miało być miasto.

Król lokował miasto na prawie magdeburskim, Hanko za podjęcie się zadania otrzymał od władcy wójtostwo oraz liczne dochody i uprawnienia. Granice nowo lokowanego miasta opierały się o istniejące już na tym terenie wsie i pagórki (Młodów, Głębokie i góra Nart usytuowana  na południe od miasteczka, jak wynika z przywileju).  Osadnicy z Piwnicznej zostali wyłączeni spod władzy kasztelanów, wojewodów, sędziów i ich woźnych. Mieszczanie  sądownie odpowiadali przed wójtem, kmiecie z okolicznych wsi przed sołtysami.  Wójt i sołtysi odpowiadali wyłącznie przed sądem swego pana czyli króla Kazimierza. Byli zobowiązani do służby wojskowej w każdej wyprawie generalnej na terenie całego królestwa, lecz dopiero po upływie wolnizny[1], wyznaczonej na 20 lat.

Przywilej lokacyjny szczegółowo regulował uprawnienie majątkowe wójta i jego następców oraz sołtysów wsi. Hanko otrzymał dwa łany roli (48 ha) wolnej od płacenia czynszu i wspólne pastwisko, wielkości jednego łanu. Dwa łany roli zostały przeznaczone pod mający powstać kościół. Wójt otrzymał prawo do polowania w lasach, hodowli pszczół, zakładania stawów rybnych nad Popradem  i jego dopływami, połowu ryb, budowy młynów, zakładania  karczm  z prawem wyszynku[2] i wyrobu napojów alkoholowych, budowy łaźni, posiadania kramów wójtowskich, itp. Po opływie wolnizny wójt miał otrzymywać szósty grosz z czynszów płaconych królowi przez osadników, z gruntów własnych jak i dzierżawionych, miał także otrzymywać trzeci grosz z kar sądowych.

Mieszkańcy oprócz wolnizny, otrzymali zwolnienia celne wzorowane na Nowym Sączu, mogli swobodnie handlować na targu w Piwnicznej.

Od 1369 roku mieli płacić czynsz 16 groszy z łanu rocznie, składać dziesięcinę   kościelną w wysokości 12 groszy rocznie i zapewnić posłowi króla trzy razy w roku tzw. obiedne[3].

Powyższa charakterystyka dokumentu lokacyjnego miasta Piwnicznej ukazuje jak wszechstronnie zadbał król o wszelkie urządzenia i dogodności dla przybyłych osadników.

Dziś Piwniczna może być dumna z faktu posiadania, jako nieliczna,  oryginalnego dokumentu lokacyjnego i pamiętać, że swój rozwój zawdzięcza królewskiej łasce.

Warto wiedzieć, że:

• w Kosarzyskach (koło Piwnicznej-Zdroju) urodziła się znana polska aktorka Danuta Szaflarska.
• do końca XVIII w. miejscowość nosiła nazwę „Piwniczna Szyja”, która według dokumentu lokacyjnego odnosiła się do "wąskiego przesmyku, gardziela".
• w 1906 r. wytyczono pierwszy szlak turystyczny, wiodący z Piwnicznej do Szczawnicy.